Η Λέρος στην αρχαιότητα

Στην αρχαιότητα, η Λέρος μαζί με την Κάλυμνο ονομάζονταν Καλύδνιαι νήσοι ή Καλύδνια. Το όνομα Λέρος εικάζεται ότι προήλθε από τη λέξη Λεύρος που σημαίνει λείος, επειδή, σε αντίθεση με την ορεινή και βραχώδη Κάλυμνο, η Λέρος έχει έδαφος ομαλό και γόνιμο.

Η Λέρος κατοικήθηκε από την 3η χιλιετία π.Χ. Οι πρώτοι κάτοικοί της ήταν Κάρες, Λέλεγες, Φοίνικες και Κρήτες (Μινωίτες). Η Λέρος όπως και όλοι οι Δωδεκανήσιοι, συμμετείχαν στον Τρωικό πόλεμο.

Τον 11ο αιώνα δέχτηκε εποίκους Δωριείς και τον 6ο αιώνα έφτασαν από τη Μίλητο Ίωνες, οι οποίοι, κατά τον Ηρόδοτο, με την εγκατάστασή τους έφεραν ένα νέο πολιτισμό. Η πολύ σημαντική αυτή περίοδος τελείωσε το 454 π.Χ., με την κατάληψη της περιοχής από τους Πέρσες. Μετά την ήττα των Περσών, η Λέρος συμμετείχε στην Αθηναϊκή Συμμαχία.

Στα χρόνια που ακολούθησαν η Λέρος άλλαξε κυρίαρχους, μέχρις ότου την απελευθέρωσε από τους Πέρσες ο Μέγας Αλέξανδρος, η παρουσία του οποίου σηματοδοτεί το πέρασμα από την κλασική στην ελληνιστική εποχή και αποδεικνύεται από επιτύμβιες στήλες, μακεδονικά ονόματα και νομίσματα. Στα ρωμαϊκά χρόνια επιβεβαιώνεται η στρατηγική σημασία του νησιού, από τον Πλούταρχο.

 

Τα βυζαντινά χρόνια (τέλος 3ου αιώνα μ.Χ. και μετά) αφήνουν στο νησί αξιόλογα δείγματα εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής και οχυρωματικά έργα. Κατά την περίοδο αυτή χτίζεται το Κάστρο του Παντελίου, ενώ το Κάστρο των Λεπίδων, γνωστό σήμερα ως Παλαιόκαστρο, στην περιοχή του οποίου σώζονται όμως και λείψανα παλαιότερου τοίχου «κυκλώπειας» κατασκευής, χρονολογείται από τους ελληνιστικούς χρόνους, αλλά χρησιμοποιείται ως καταφύγιο των κατοίκων κατά τη μεσοβυζαντινή περίοδο. Το κάστρο του Παντελίου είναι το σημαντικότερο μεσαιωνικό μνημείο της Λέρου και δεσπόζει των οικισμών της Αγίας Μαρίνας και του Πλάτανου. Σώζονται σήμερα τρεις περίβολοι (οι δύο εσωτερικοί χρονολογούνται πριν από το 1087) και πέντε εκκλησίες. Ο σημερινός ναός της Παναγίας του Κάστρου χτίστηκε περί τα τέλη του 17ου αιώνα, ενώ στους μεσοβυζαντινούς χρόνους χρονολογείται η μονόχωρη τοιχογραφημένη εκκλησία της Αγ.Τριάδας.

Το 1309 κατέλαβαν τη Λέρο οι ιππότες του τάγματος του Αγίου Ιωάννου της Ρόδου, που κυβέρνησαν δεσποτικά ως το 1523. Την ίδια εποχή χρησιμοποιήθηκε σαν τόπος εξορίας.

Το 1523 η Λέρος υποδουλώθηκε στους Τούρκους, αλλά διατήρησε μια σχετική ανεξαρτησία με την παραχώρηση προνομίων αυτονομίας και αυτοδιοίκησης, πληρώνοντας φόρο στο σουλτάνο.

Το 1821, η Λέρος, με τις προϋποθέσεις και τις δυνατότητες που της εξασφάλιζε η αυτονομία της έναντι της τουρκικής εξουσίας, πήρε ενεργό μέρος στην Ελληνική Επανάσταση με ντόπιους οπλαρχηγούς (Κρασούζης, Τουρκομανώλης, Χατζημανώληδες), και μέχρι το 1830 έγινε τμήμα του Ελληνικού κράτους, όπως όλα τα Δωδεκάνησα. Πλην όμως, με το πρωτόκολλο του Λονδίνου το 1830, τα Δωδεκάνησα παραχωρούνται στην Τουρκία και η Λέρος περιέρχεται πάλι στην Τουρκική κατοχή.